Ko može biti izuzet od testa samostalnosti?

Test samostalnosti postao je jedna od najvažnijih razlika između preduzetništva i prikrivenog radnog odnosa. Njegova uloga je da pokaže da li neko zaista posluje nezavisno ili se, iako formalno registrovan kao preduzetnik, u suštini nalazi u položaju zaposlenog koji radi za jednog poslodavca.

Poreski savetnik Jovan Pavlović objašnjava da je osnovna ideja testa samostalnosti da budući ili postojeći preduzetnik sagleda svoj odnos sa klijentom kroz set unapred definisanih kriterijuma.

„Poenta nije u formalnoj registraciji delatnosti, već u stvarnom načinu rada. Ako se pokaže da preduzetnik u praksi zavisi od nalogodavca na sličan način kao zaposleni, država takav odnos može da prepozna kao prikriveni radni odnos, bez obzira na ugovor ili naziv angažovanja“, navodi Pavlović.

Zakonom je propisano ukupno devet kriterijuma na osnovu kojih se procenjuje samostalnost. Ukoliko se utvrdi da je najmanje pet kriterijuma ispunjeno, prihod ostvaren od tog nalogodavca ne tretira se kao prihod od samostalne delatnosti. U tom slučaju novac koji preduzetnik prima ulazi u kategoriju drugog prihoda, što povlači obavezu plaćanja poreza po stopi od 20 odsto, uz pune doprinose, i to na ukupan iznos, bez mogućnosti umanjenja po osnovu normiranih troškova.

Pavlović upozorava da posledice mogu biti ozbiljne, naročito za one koji rade sa inostranim klijentima. Kako navodi, preduzetnik koji padne test samostalnosti može da se suoči sa dodatnim opterećenjem od oko 45,5 odsto na svaki priliv od klijenta, i to čak i ako je do tog trenutka uredno izmirivao sve poreze i doprinose.

„Takve posledice dolaze kao neprijatno iznenađenje, jer mnogi veruju da su ispunili sve obaveze samim tim što posluju kao preduzetnici“, naglašava naš sagovornik.

Suština kriterijuma svodi se na to koliko je preduzetnik zaista autonoman u svom radu. Ako nalogodavac određuje radno vreme, odmore i odsustva, obezbeđuje prostor za rad, organizuje obuke, upravlja procesom rada ili finansira osnovna sredstva za rad, to su sve signali koji ukazuju na zavisnost.

„Jedan od kriterijuma testa samostalnosti je da nalogodavac vrši ili organizuje stručno osposobljavanje ili usavršavanje ili da je angažovao preduzetnika nakon javnog oglašavanja potrebe za angažovanjem fizičkih lica, putem sredstava informisanja ili posredstvom trećeg lica koje se uobičajeno bavi pronalaženjem kandidata za radno angažovanje“, pojašnjava propise poreski savetnik.

Isto važi i u situacijama kada preduzetnik najveći deo prihoda ostvaruje od jednog klijenta, obavlja poslove koji spadaju u pretežnu delatnost tog nalogodavca ili ima ugovornu zabranu da sarađuje sa drugim klijentima. Kontinuitet rada tokom većeg dela godine za istog nalogodavca dodatno učvršćuje sumnju da se radi o odnosu koji je bliži zaposlenju nego samostalnom poslovanju.

Jedan od kriterijuma je da je najmanje 70 odsto od ukupno ostvarenih prihoda u periodu od 12 meseci, koji počinje ili se završava u relevantnoj fiskalnoj godini, ostvareno od jednog nalogodavca. Takođe, preduzetnik ne sme da obavlja aktivnosti uz naknadu za istog nalogodavca, neprekidno ili sa prekidima, 130 ili više radnih dana u periodu od 12 meseci koji počinje ili se završava u relevantnoj poreskoj godini.

Važno je i kako se definiše sam pojam nalogodavca. Nalogodavcem se smatra svako domaće ili strano pravno lice, kao i preduzetnik, koji direktno ili indirektno angažuje drugo lice za obavljanje određenog posla.

Međutim, lice koje samo isplaćuje naknadu u ulozi posrednika ili zastupnika, uz naplatu uobičajene provizije, ne smatra se nalogodavcem. U takvim situacijama ključnu ulogu ima onaj za čiji račun se posao zaista obavlja i ko u krajnjoj liniji koristi rezultate rada.

Ipak, zakon predviđa i izuzetke. Postoje delatnosti koje se po svojoj prirodi ne mogu smatrati radnim odnosom, bez obzira na to koliko kriterijuma bi formalno moglo da bude ispunjeno.

„Klasičan primer je odnos između advokata i klijenta, gde se, čak i kada postoji dugotrajna saradnja ili visok stepen povezanosti, ne može govoriti o prikrivenom radnom odnosu. U takvim slučajevima prihod se i dalje tretira kao prihod od samostalne delatnosti, što pokazuje da test samostalnosti, iako strog, ipak ostavlja prostor za specifičnosti pojedinih profesija“, zaključuje poreski savetnik.