Koje su preduzetničke delatnosti najpopularnije u državama bivše Jugoslavije?

Samostalne države u regionu, koji se u prošlom veku razvijao pod istom zastavom, danas krče sopstveni ekonomski put. Gotovo četiri decenije nakon razdvajanja, u svim državama nastalim na prostorima bivše socijalističke države preduzetništvo doživelo snažan uzlet. Danas ono čini najzdraviji i najotporniji deo ekonomije, koji se u kriznim vremenima pokazao i najfleksibilnijim.

U istraživanju koje su delatnosti najzastupljenije među najuspešnijih 10 preduzetničkih biznisa u svakoj od bivših jugoslovenskih republika, ne treba gubiti iz vida činjenice da su dve države već više od deset godina punopravne članice Evropske unije, što ih svrstava uz bok najjačim ekonomijama, te da je njihov ekonomski razvoj i tranzicija na tržišni način poslovanja značajno potpomognut financijskim injekcijama iz evropskih fondova, kako bi sustigle standard drugih članica Unije.

Hrvatska, od zemalja bivše Jugoslavije, ima najveći BDP. Ukupna vrednost roba i usluga proizvedenih unutar njenih nacionalnih granica u 2024. godini iznosila je nešto više od 92,5 milijardi američkih dolara.

Odmah iza je Srbija. Iako ima znatno više stanovnika nego Hrvatska, srpski BDP u 2024. iznosio je oko 89,1 milijardi američkih dolara. BDP Slovenije prošle godine je, prema podacima Svetske banke, iznosio nešto manje od 72,95 milijardi dolara.

Bosna i Hercegovina, u 2024. je imala BDP od oko 28,3 milijarde dolara. Severna Makedonija je imala nominalni BDP od oko 16,7 milijardi dolara, Kosovo* 11,1 milijardi dolara, dok je BDP Crne Gore u 2024. godini iznosio oko 8,1 milijardi dolara.

Podaci o BDP-u ne otkrivaju kakav je stvarno stepen razvoja neke zemlje. Veće države, odnosno one s više stanovnika, po pravilu, imaju i veći BDP, dok one manje – proizvode manje roba i usluga unutar svojih granica. Na konačan iznos utiču i visine cena.

Potpuno je drugačiji poredak pogleda li se koliko iznosi BDP po stanovniku. Vodeća je Slovenija sa 34.346 američkih dolara, sledi Hrvatska s 24.025 američkih dolara, pa Srbija s 13.545 američkih dolara BDP-a po glavi stanovnika.

Srbiju u stopu prati Crna Gora, s deset puta manjim brojem stanovnika, čiji „BDP per capita“ iznosi 13.259 američkih dolara. Severna Makedonija je na začelju liste s 9.169 američkih dolara BDP-a po stanovniku, a poslednja je Bosna i Hercegovina s 8.571 američkih dolara po stanovniku, što je manje čak i od Albanije (gde BDP per capita iznosi 10.011 američkih dolara).

Stoga ne čudi što, s obzirom na BDP po glavi stanovnika, Svetska banka, ali i brojne međunarodne institucije, smatraju Bosnu i Hercegovinu i Severnu Makedoniju zemljama u razvoju.

Slovenija je 2004. godina postala punopravna članica Evropske unije, u zajednicu evropskih zemalja ušla je prva od država Zapadnog Balkana, a ratne i privatizacione strahote gotovo da nije ni osetila.

Preduzetnici u Sloveniji danas se dominantno bave transportnim prevozom tereta. Upoređujemo li prema prihodima, od top 10 preduzetnika u ovoj zemlji njih čak pet bavi se upravo ovom delatnosti. To ne čudi jer je Slovenija tranzitna zemlja na razmeđi brojnih prometnih koridora između Istoka i Zapada. Uz to, preko Slovenije srednjoevropske države imaju izlaz na more i vezu sa međunarodnim pomorskim lukama.

Klemen Transport, vlasnika Klemena Piškura iz Mengeša, u 2024. ostvario je ukupni prihod 65.470.293 evra, a dobit je iznosila nešto više od tri miliona eura. U istoj delatnosti po prihodima izdvajaju se još Autotransporti Kastelec Vlade Kasteleca, Vili Fijavž, Sanimar Roberta Berganta i Avtoprevozništvo Grandovec Anton.

Prihodi im, baš kao i dobit, rastu, a na treće mesto, kada se uspoređuju preduzetnici s obzirom na dobit izbila je Plastika – Andrej Mesojedca, koja se bavi proizvodnjom plastičnih ploča, filmova, cevi i profila. Među top 10 delatnosti uvrstila se i proizvodnja ulja i masti, proizvodnja mesnih proizvoda, maloprodaja motornih vozila, kao i održavanje.

Hrvatska privreda ostvarila je značajan napredak u poslednjoj deceniji, otkako je ova država postala punopravni član EU. Između 2003. i 2024. godine BDP po glavi stanovnika porastao je s 8.190 dolara na 23.967 dolara.

Međutim, rast je bio neujednačen zbog nekoliko šokova, uključujući globalnu finansijsku krizu 2008. godine, koja je dovela do šestogodišnje recesije. Pandemija virusa Covid-19 2020. godine uzrokovala je najstrmiju recesiju u istoriji zemlje, zbog njene zavisnosti o turizmu. Ne treba zaboraviti ni dva zemljotresa koja su dodatno uzdrmala poslovanje. Oporavak je bio brz, potpomognut fiskalnom i monetarnom potporom te fondovima EU.

U Hrvatskoj, prema podacima bonitetne kuće CompanyWall, gledano po prihodima najbolje su rezultate preduzetnici ostvarili u delatnosti restorana, te uzgoju goveda i bivola. Ni jedno ni drugo ne iznenađuje.

U ovoj potonjoj delatnosti predvodi uzgoj goveda Stočarstvo Raič iz Gudovca. Osnovano je 1997. godine, a u 2024. ukupni prihod iznosili su 24.165.651 evra, dok dobit kontinuirano raste – u 2024. iznosila je 2.397.812 evra. Imaju 43 zaposlenika.

U delatnosti restorana izdvaja se ugostiteljstvo Macola iz Korenice. U 2024. ukupni prihod iznosio je 14.959.749 eura, a dobit 4.288.968 eura.

Njen poslovni uzlet počeo je davne 1997. kada je Željko Orešković Macola u Korenici otvorio kafić, a nakon toga i restoran s parkiralištem za kamione i autobuse. Nakon što je izgrađen auto-put od Zagreba do Splita, otvorio je restoran s motelom i velikim parkiralištem u mestu Žir u Lici, koje je postalo nezaobilazno odmorište putnika i vozača. U izgradnju je uložio pet miliona evra.

Od ostalih delatnosti zastupljene su nespecijalizovana trgovina na veliko, drumski prevoz robe, obrada drva, proizvodnja proizvoda od krzna.

U delatnosti drumskog prevoza robe izdvaja se preduzeće za trgovinu, prevoz i usluge Jaković promet iz mesta Veliki Bastaji u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji. Osnovano je 2000. godine. Sa stotinjak zaposlenih, vodeći su u tom kraju. Osim prevozom, bave se i otkupom žitarica.

Auto-Ivec iz Novog Marofa u 2024. ostvario je ukupni promet od 20.123.230 evra, dobit od 262.073 evra. Njegov obrt ima benzinske pumpe s kafićem i autopraonicom i prodaje autodelove. Posao je pokrenuo jedan od najvećih hrvatskih preduzetnika Miljenko Ivec, a nakon njegove smrti 2024. Auto-Ivec preuzima sin Karlo Ivec, koji nastavlja da razvija uspešni porodični biznis.

Podaci pokazuju da Srbija ne zaostaje za trendovima koju su obeležili Sloveniju i Hrvatsku.

Podaci bonitetne kuće CompanyWall pak pokazuju da je trgovina u Srbiji dominantna, bilo da je reč o prodaji u specijalizovanim ili nespecijalizovanim trgovinama. Od top 10 preduzetnika koji su ostvarili najveći prihod u 2024. čak ih se šest u Srbiji bavi nekom vrstom trgovine, a među deset najboljih uvrstila se i proizvodnja i konzerviranje mesa te proizvodnja gotove hrane za domaće životinje.

Osim trgovinom i proizvodnjom, preduzetnici u Srbiji koji su ostvarili značajne prihode, kao i dobit, bavili su se drumskim prevozom i proizvodnjom nakita i srodnih predmeta.

Po ukupnim prihodima vodi Zlatara Gold, koja je u 2024. imala ukupni prihod veći od 33.794.277,48 evra, dobit je iznosila 988.352,77 evra. Osnovana je 2012. godine kao porodična firma. Jedna je od prvih u Srbiji koja je postala regionalno prepoznatljiv brend i referentna tačka za kupovinu plemenitih metala. Glavna poslovna delatnost je uvoz i prodaja investicionog zlata. Na razvoj Zlatare Gold zasigurno je povoljno uticalo i ukidanje PDV-a na uvoz i promet investicionog zlata.

Po ukupnim prihodima izdvaja se trgovinsko-pekarski dućan Divna Jazak, vlasnice Divne Majstorović. Sedište je u selu Jazak u Fruškoj Gori, a u 2024. ostvarilo je ukupni prihod od 28.997.896,85 evra.

U Bosni i Hercegovini, dominiraju preduzetnici koji se bave trgovinom na malo u trgovinama koje nude hranu, pića i duvanske proizvode, a jedan se bavi trgovinom na veliko voćem i povrćem. Među top 10 uvrstila se, prema prihodu i dobiti, i proizvodnja hleba, svežih peciva, poslastičarskih proizvoda i kolača. Tržište maloprodaje u konstantnom je usponu, a sve je značajnija i dobit.

Po ukupnim prihodima u 2024. prvi je supermarket Đurić iz Doboja, vlasnika Miloša Đurića. U 2024. iznosili su 46.961.647 evra, a dobit 4.976.676 evra. U delatnosti trgovine na malo izdvajaju se još Zoki Milorada Lukića iz Banja Luke, Šiki Danke i Mirka Savičić iz Šipova, te trgovačka radnja Gogi iz Prijedora.

U toj centralnoj državi bivše Jugoslavije danas je među top 10 delatnosti uvrstila se i specijalistička medicinska praksa, što govori o snažnoj potražnji za ovakvom vrstom usluga poslednjih godina, otkako je postalo evidentno da se problem dugih lista čekanja neće rešiti u skorije vreme.

Reč je Poliklinici Vitalis iz Mostara, koja nudi širok spektar medicinskih usluga. Prema podacima bonitetne kuće CompanyWall, vlasnik je Goran Đuzel, ukupni prihod u 2024. iznosio je 5.800.179 evra, a dobit 1.544.860 evra.

U kakvom je stanju javni zdravstveni sistem u Severnoj Makedoniji, možda najbolje govori potražnja za tim uslugama. Baš svi preduzetnici, koji su uvršteni među 10 najuspešnijih, iz dva su sektora: maloprodaja farmaceutskim proizvodima i delatnost bolničkih usluga.

Naime, državne apoteke u Severnoj Makedoniji nacionalizovane, a siromašna zemlja ne može svojim građanima priuštiti ni osnovne lekove na teret državnog fonda, pa su pacijenti prisiljeni da plaćaju velike razlike u cenama iz vlastitog džepa.

Uz to, pandemija korona virusa pokazala je i sve slabosti bolničkog sistema, pa se pomoć, kako tada – tako i danas, tražila u privatnim klinikama.

U top 10 preduzetnika vodi Ljekarna Zegin Farm iz Skoplja, kao i Acibadem Sistina Klinička bolnica Skoplje. Vlasnici pomenute Kliničke bolnice su vlasnici jedne od vodećih i najuglednijih privatnih zdravstvenih grupacija u Turskoj i svetu – Acıbadem Healthcare Group. Upravljaju s 29 bolnica i 15 medicinskih centara u šest zemalja – od Turske, preko zemalja Zapadnog Balkana pa sve do Holandije.