Nominalni prihodi u porastu, realni standard u stagnaciji

Kupovna moć prosečne porodice u Evropskoj uniji u periodu od 2007. do 2026. godine pokazuje karakterističan obrazac u kojem nominalni prihodi rastu, ali realni životni standard uglavnom stagnira zbog bržeg rasta osnovnih troškova života.

Prema podacima Eurostata o raspoloživom dohotku domaćinstava i harmonizovanom indeksu potrošačkih cena (HICP), prosečni godišnji raspoloživi prihod u EU domaćinstvu 2007. godine kretao se oko 30.000 evra, dok se danas nalazi u rasponu od približno 38.000 do 40.000 evra.

To predstavlja nominalni rast od oko 25 do 30 procenata u posmatranom periodu. Međutim, kada se isti period koriguje za inflaciju, koja je iznosila kumulativno oko 35 do 45 procenata zavisno od zemlje, realni rast kupovne moći spušta se na oko 10 do 15 procenata u proseku za EU, dok je u nekim južnim i istočnim članicama taj rast bio još niži ili praktično nepostojeći.

Struktura potrošnje domaćinstava takođe se značajno promenila. Prema podacima o potrošnji po Eurostat COICOP klasifikaciji, stanovanje, komunalije i energija 2007. godine činili su oko 23 do 24 procenta ukupne potrošnje, dok danas čine oko 25 do 28 procenata.

U apsolutnim brojkama, to znači da je prosečna porodica za stanovanje 2007. trošila oko 7.000 do 7.500 evra godišnje, dok danas ta cifra iznosi oko 9.500 do 11.000 evra, što predstavlja nominalni rast od oko 30 do 50 procenata. Ovaj segment je ujedno i jedan od glavnih pokretača osećaja smanjenja životnog standarda, jer su cene nekretnina i kirija u mnogim evropskim gradovima rasle brže od plata.

Troškovi hrane i bezalkoholnih pića, prema Eurostatu i HICP indeksu hrane, porasli su sa prosečnih 3.600 do 4.000 evra godišnje po domaćinstvu na oko 5.500 do 6.500 evra danas, što predstavlja rast od oko 60 do 70 procenata. Istovremeno, njihov udeo u ukupnoj potrošnji blago je porastao sa oko 12-13 procenata na oko 13-15 procenata. Iako se ovaj rast čini umeren u procentualnom smislu, on je posebno izražen kod osnovnih prehrambenih proizvoda kao što su meso, mlečni proizvodi i jaja, gde su cene rasle iznad proseka inflacije.

Troškovi energije, koji uključuju električnu energiju, grejanje i gorivo, pokazuju najveću volatilnost. Prosečni godišnji trošak energije po domaćinstvu 2007. godine iznosio je oko 2.000 do 2.500 evra, dok se danas kreće između 3.000 i 4.500 evra, što znači rast od oko 50 do 70 procenata. Posebno je izražen uticaj energetskih kriza nakon 2021. godine, kada su cene struje i gasa u pojedinim državama EU privremeno i više nego udvostručene, iako su se kasnije delimično stabilizovale.

Ostale kategorije potrošnje, koje uključuju odeću, obrazovanje, zdravstvo koje nije pokriveno javnim sistemima, rekreaciju i kulturu, beleže relativan pad u udelu u budžetu domaćinstava. Sa oko 50 do 52 procenta ukupne potrošnje 2007. godine, ovaj segment je pao na oko 43 do 48 procenata danas. To ukazuje da evropska domaćinstva sve veći deo svojih prihoda troše na osnovne životne potrebe, dok se prostor za ostalu potrošnju smanjuje.

Sveukupno posmatrano, podaci pokazuju da je evropska srednja klasa u proteklih skoro dve decenije nominalno ostvarila rast prihoda, ali da je realna kupovna moć porasla tek blago ili stagnirala. Glavni razlog za to je strukturalni rast troškova stanovanja, hrane i energije, koji su rasli brže od plata, kao i promena u strukturi potrošnje koja sve više favorizuje osnovne potrebe.

Kada se uporede podaci za razvijene zapadne i severne zemlje sa jedne strane i ostatak EU, koji obuhvata južne i istočne članice sa druge, na osnovu Eurostat podataka o platama, kupovnoj moći i strukturi potrošnje uočljive su značajne razlike. U razvijenim državama EU prosečna godišnja plata danas se kreće uglavnom između 45.000 i 70.000 evra, dok je 2007. bila između 30.000 i 50.000 evra, što znači nominalni rast od oko 40 do 60 odsto.

U isto vreme, u istočnoj i delimično južnoj Evropi prosečne plate su porasle sa oko 10.000-18.000 evra 2007. na približno 18.000-30.000 evra danas, što je rast od oko 60 do 100 odsto, ali sa niže baze, pa razlika u apsolutnom nivou i dalje ostaje velika.

Kada se posmatra kupovna moć, razlika između razvijenih zemalja i ostatka EU ostaje izražena, ali se u poslednjih 15-20 godina donekle smanjuje. Istočne članice su sustizale deo razlike zahvaljujući bržem rastu plata, ali su ih u velikoj meri „pojeli“ rast cena stanovanja i energije. U zapadnoj Evropi, iako su prihodi viši i troškovi života su značajno viši, pa realna kupovna moć ne raste proporcionalno platama.

Struktura potrošnje se u obe grupe zemalja pomerila u sličnom pravcu. Stanovanje, komunalije i energija su 2007. godine činili oko 22 do 25 odsto budžeta domaćinstva u većini EU zemalja, dok danas u jezgru EU često prelaze 27 do 30 odsto, dok su u istočnoj Evropi porasli sa oko 20-22 na 25-28 odsto.

Hrana je ostala relativno stabilna kao udeo, ali u apsolutnim vrednostima značajno je poskupela, posebno u istočnoj Evropi gde može da čini i do 15 odsto budžeta, dok je u zapadnoj EU često između 10 i 13 odsto. Energija je najnestabilnija kategorija i u oba dela Evrope beleži rast od oko 50 do 70 odsto u odnosu na 2007. godinu, sa izraženim skokovima nakon 2021. godine.

Posmatrano u celini, jaz između „bogatog jezgra“ i ostatka EU i dalje postoji, ali se postepeno sužava u pogledu plata, dok se u pogledu realne kupovne moći sužava mnogo sporije. Jezgro EU ostaje znatno bogatije u apsolutnim iznosima, ali i skuplje za život, dok istočna Evropa sustiže kroz rast plata, ali i dalje ima niži nivo ukupnog standarda.

Najveću kupovnu moć u Evropskoj uniji danas imaju građani Luksemburga, Irske i Holandije, zahvaljujući visokim platama i snažnim ekonomijama, iako su troškovi života u tim zemljama takođe veoma visoki. Najmanju kupovnu moć imaju građani Bugarske, Rumunije i Grčke, gde su prosečni prihodi znatno niži u odnosu na zapadni deo EU, uprkos nižim cenama pojedinih usluga i nekretnina.

Postoje određene naznake da bi se razlike u kupovnoj moći unutar EU dugoročno mogle smanjivati, ali veoma sporo. Zemlje istočne Evrope poput Poljske, Češke i Rumunije poslednjih godina beleže brži rast plata od razvijenog dela EU, što znači da postepeno sustižu zapadne članice. Ipak, taj proces usporavaju inflacija, rast cena stanovanja i odlazak radne snage u bogatije zemlje EU.

Pročitajte i prvi deo našeg istraživanja: Standard prosečnih Amerikanaca opao, dok najimućniji imaju puno više