Ko najviše zagađuje reke i mora plastičnim otpadom?

Problem plastičnog otpada u morima i okeanima i dalje je ogroman. Prema podacima United Nations Environment Programme (UNEP), više od 11 miliona tona plastike svake godine završi u okeanima. Plastika se zatim raspada na mikroplastiku, ugrožava morski svet i ostaje u prirodi stotinama godina.

Prema dostupnim globalnim procenama, iz okeana i reka koje se ulivaju u okeane danas se godišnje uklanjaju desetine hiljada tona otpada, ali je to i dalje znatno manje od količine koja svake godine završi u morima. Najveći deo otpada čini plastika, na to upozorava i organizacija „Čišćenje okeana“ ( The Ocean Cleanup), koja je u 2024. godini uklonila 11.500 tona plastike iz okeana i reka.  

Ova organizacija poslednjih godina razvila je jedan od najpoznatijih sistema za uklanjanje plastike iz okeana i reka. Projekat je pokrenuo holandski inovator Boyan Slat, koji je još kao tinejdžer predstavio ideju plutajućih barijera koje uz pomoć morskih struja skupljaju plastični otpad sa površine okeana.

Prvi sistemi bili su namenjeni čišćenju takozvanog „Velikog pacifičkog ostrva smeća“, ogromne zone otpada u severnom Pacifiku. Međutim, nakon više godina testiranja i tehničkih problema, organizacija je postepeno fokus proširila i na reke, pošto istraživanja pokazuju da veliki deo plastike u okeane stiže upravo rečnim tokovima.

Tokom 2025. godine Čišćenje okeana je saopštilo da je uklonilo više od 25.000 tona otpada iz reka i okeana, čime je ukupna količina prikupljenog otpada premašila 45.000 tona. Organizacija navodi da danas koristi kombinaciju plutajućih okeanskih sistema i takozvanih „Interceptor“ platformi koje presreću plastiku u rekama pre nego što ona stigne do mora.

Jedan od najvećih novih projekata predstavljen je 2025. godine pod nazivom „30 Cities Program“. Cilj je da se u trideset velikih gradova Azije i Latinske Amerike postave sistemi za hvatanje otpada iz reka, kako bi se do 2030. smanjio dotok plastike u okeane za čak jednu trećinu. Organizacija tvrdi da već sada njeni sistemi sprečavaju između jedan i tri odsto ukupnog rečnog plastičnog otpada da završi u moru.  

Prema podacima organizacije, trenutno je aktivno 20 „Interceptor“ sistema u devet država, dok je novi okeanski „System 03“ gotovo tri puta veći od prethodnih verzija i može da očisti površinu veličine fudbalskog terena svakih nekoliko sekundi.

Ipak, projekat ima i kritičare. Deo naučnika smatra da uklanjanje plastike iz okeana ne može rešiti problem bez smanjenja same proizvodnje plastike i boljeg upravljanja otpadom na kopnu. Zbog toga je i sama organizacija poslednjih godina više pažnje usmerila ka rekama i obalnim područjima, odnosno sprečavanju da plastika uopšte dospe u okean.   

Kada je reč o troškovima, procene značajno variraju u zavisnosti od tehnologije i lokacije čišćenja. Tako „Čišćennje okeana“ procenjuje da bi potpuno uklanjanje Velikog pacifičkog ostrva otpada (Great Pacific Garbage Patch) moglo da košta oko 7,5 milijardi dolara tokom deset godina, dok bi ubrzani scenario iznosio oko četiri milijarde dolara.

Naučna studija objavljena u časopisu Scientific Reports procenjuje da bi uklanjanje više od 80 odsto plastike iz severnog Pacifika moglo da košta oko 1,8 milijardi evra tokom deset godina.  

Troškovi pojedinačnih akcija čišćenja često su veoma visoki. Na primer, uklanjanje 25 tona otpada sa ostrva Aldabra u Indijskom okeanu koštalo je oko 224.000 dolara, odnosno približno 8.900 dolara po toni otpada.  

Čišćenje okeana nije dovoljno, upravljanje otpadom značajno varira

Analitičari i ekološke organizacije naglašavaju da samo čišćenje okeana nije dovoljno, jer ogromne količine otpada i dalje pristižu svake godine. Zbog toga se najveći fokus sve više prebacuje na sprečavanje ulaska plastike u reke i mora, razvoj sistema reciklaže i smanjenje upotrebe jednokratne plastike.  

Sve zemlje proizvode izvestan stepen plastičnog otpada, ali upravljanje tim otpadom značajno varira. Kina, Sjedinjene Američke Države i Indija proizvode najviše kilotona plastičnog otpada godišnje, dok Indija, Kina i Brazil loše upravljaju najvećim brojem otpada.

Ovo ukazuje na neravnotežu između proizvodnje i upravljanja otpadom, pri čemu zemlje sa nižim prihodima često nemaju usluge sakupljanja otpada. Kao rezultat toga ljudi bacaju smeće na ulicu, gde se ono na kraju spira u reke i odnosi u more.

Napori organizacije „Čišćenje okeana“ prave razliku, ali je to spor proces. U procenjenom vremenskom okviru projekta od 20 godina, predviđa se da rad organizacije „Čišćenje okeana“ neće imati primetan uticaj na količinu plastike u okeanu.

Da bi očistili delić jednog procenta ukupne količine, morali bi da rade neprekidno do 2150. godine. Čak i kada je reč o floti, projekat je i dalje oporavio samo pet procenata plutajuće plastike.