Nobelova nagrada za istraživanje homohiralnosti

Pojedini molekuli, kao što su aminokiseline, postoje u dve varijante koje su međusobno poput odraza u ogledalu. Međutim, živi organizmi sadrže samo jednu od tih varijanti. Kako je takva hemijska asimetrija mogla da nastane dugo je bila misterija za hemičare. Anri Kagan (Henri B. Kagan) i Kenzo Soai (Kenso Soai) dobitnici su Nobelove nagrade za hemiju za 2026. godinu za otkriće rešenja ove zagonetke.

Hemija života je ono što hemičari nazivaju homohiralnošću, prema grčkim rečima za „isti“ i „ruka“. Poput ruku, sve aminokiseline postoje u dve varijante koje su međusobno nalik odrazima u ogledalu, ali samo jedna od njih nalazi se u proteinima u ljudskim ćelijama. Druga se pak retko sreće u prirodi.

Hemičari su se dugo pitali kako homohiralnost može da nastane. Kada su počeli da eksperimentišu sa hemijskim reakcijama u kojima mogu da nastanu dva molekula koji su međusobno odrazi u ogledalu, u epruvetama su uvek dobijali jednake udele obe varijante. Ipak, težili su tome da proizvedu samo jednu od njih, jer pri razvoju molekula koji će delovati na žive organizme — na primer, u lekovima — samo jedna varijanta ima željeno dejstvo, piše u obrazloženju Nobelovog komiteta.

Nobelovom nagradom za hemiju za 2026. godinu odaju se priznanja otkrićima koja su hemičarima omogućila da usmeravaju hemijske reakcije tako da dovedu do homohiralnosti.

„Kagan i Soai ponudili su rešenje hemijske misterije stare više od jednog veka: kako homohiralnost može spontano da nastane. Hemijske reakcije koje su razvili su spektakularne“, izjavio je Hajner Linke (Heiner Linke), predsednik Nobelovog komiteta za hemiju.

Anri Kagan napravio je prvi odlučujući korak još 1986. godine, kada je otkrio nov način upravljanja hemijskim reakcijama. To mu je omogućilo da dobije veći višak jedne od varijanti odraza u ogledalu nego što se ranije smatralo mogućim.

Kenzo Soai napravio je sledeći korak. U ključnom naučnom radu iz 1995. godine opisao je kako je osmislio prvu hemijsku reakciju koja je imala potencijal da dovede do homohiralnosti. Godine 2003. konačno je uspeo. Predstavio je reakciju u kojoj je nastajala samo jedna od dve moguće varijante odraza u ogledalu. Niko ranije nije ostvario takav podvig u laboratorijskim uslovima.

Njihova otkrića bila su presudna za hemičare koji osmišljavaju reakcije za proizvodnju lekova.