Koliko dugo bi banke u Srbiji izdržale reprizu 2008. i svakodnevno povlačenje novca?

Bankarski sektor u Srbiji u celini ostao bi otporan čak i na najsnažnije pretpostavljene šokove i raspolagao bi dovoljnim kapacitetima za ublažavanje posledica finansijskih rizika kojima bi mogao biti izložen.

To su pokazali rezultati makroprudencijalnih stres-testova sprovedenih na kraju 2025. godine u uslovima povećanih globalnih geopolitičkih neizvesnosti, i potvrdili su stabilnost i otpornost bankarskog sektora, objavila je Narodna banka Srbije (NBS) u Godišnjem izveštaju o stabilnosti finansijskog sistema.

Makroprudencijalni stres-testovi predstavljaju jedan od ključnih alata za procenu rizika i ranjivosti kojima može biti izložen finansijski sistem, kao i pojedinačne finansijske institucije.

Standardi Bazel III i propisi Narodne banke Srbije zahtevaju od banaka da primenjuju stres-testove radi sopstvene procene adekvatnosti kapitala, a zasnivaju se na mogućim ali malo verovatnim scenarijima koji mogu imati negativne posledice na finansijski sistem

Analiza uticaja pretpostavljenih šokova na stabilnost bankarskog sektora obuhvata tri segmenta. Prvi se odnosi na ocenu kreditnog rizika u zavisnosti od definisanog makroekonomskog okruženja, a drugi analizira sposobnost bankarskog sektora da održi redovno poslovanje u uslovima značajnijeg povlačenja depozita i povećane potrebe banaka za likvidnim sredstvima.

Treći deo odnosi se na ocenu sistemskog rizika bankarskog sektora Srbije, odnosno na pitanje da li postojeća struktura međubankarskih veza pogoduje širenju šokova kroz celokupan bankarski sistem i u kojoj meri je sistem otporan na njih.

Stres-test je pokazao da rizik likvidnosti u bankarskom sektoru nije u tolikoj meri izražen kao kreditni rizik. Međutim, istorijski primeri, poput naglog povlačenja depozita krajem 2008. godine usled svetske finansijske krize, kao i posledice privremenog gubitka poverenja u matične grupe pojedinih evropskih banaka koje su poslovale u Srbiji, jasno ukazuju na značaj kontinuiranog praćenja ovog rizika, navodi se u izveštaju.

Cilj ovog dela analize jeste da se pomoću stres-testova likvidnosti utvrdi da li bi u slučaju nastupanja sličnog ili snažnijeg šoka, bankarski sektor mogao da nastavi redovno poslovanje.

Pored povlačenja depozita, na smanjenje likvidnosti na strani pasive mogu uticati i drugi faktori, kao što su nemogućnost refinansiranja, odnosno smanjenje mogućnosti pribavljanja novih izvora finansiranja.

Slično tome, na strani aktive mogu se javiti neočekivana povlačenja odobrenih kreditnih linija, pad tržišne likvidnosti ili umanjenje vrednosti finansijske imovine, što bi dodatno moglo da oslabi likvidnosne pozicije banaka.

Analiza povlačenja depozita u periodu od septembra 2008. do januara 2009. godine, tokom kojeg je trajao šok povlačenja depozita iz domaćih banaka, poslužila je kao osnov za kreiranje tri različita scenarija.

Scenario „već viđeno“ pretpostavlja povlačenje depozita u iznosu od oko 570 milijardi dinara (11 odsto ukupnih depozita), što odgovara strukturi povlačenja depozita u periodu od septembra 2008. do januara 2009.

Model „prelivanje rizika“ oslikava prelivanje krize likvidnosti matičnih bankarskih grupa na domaći finansijski sektor. Pored povlačenja depozita zabeleženog u oktobru 2008. godine, pretpostavlja se i odsustvo podrške matičnih banaka zbog međunarodne bankarske krize, čime se ukupno povlačenje depozita povećava na oko 779 milijardi dinara (14 odsto ukupnih depozita);

„Najgori scenario“ pretpostavlja dvostruko veći šok od onog koji se desio u oktobru 2008. godine, odnosno povlačenje depozita od oko 1.121 milijardi dinara (21 odsto ukupnih depozita).

Prema inicijalnim podacima, pokazatelji likvidnosti svih banaka bili su iznad propisanih minimalnih vrednosti, a rezultat analize pokazuje da se u slučaju realizacije bilo kog od tri pretpostavljena scenarija, pokazatelj likvidnosti ni kod jedne banke ne bi našao ispod propisanog minimuma.

U pretpostavljenim scenarijima pokazatelj likvidnosti bankarskog sektora kretao bi se u intervalu od 2,25 – koliko je iznosio 31. decembra 2025. godine, do 1,34 – prema „najgorem scenariju”.

Analiza otpornosti bankarskog sistema po pokazatelju likvidnosti obuhvatala je i utvrđivanje iznosa povlačenja depozita bankarskog sektora i pojedinačnih banaka koji bi pokazatelj likvidnosti sa početnog nivoa spustili na nivoe od 1,5 i 1,0, respektivno.

Na nivou bankarskog sektora, pod pretpostavkom strukture povlačenja depozita prema scenariju „već viđeno“ od oko 986,8 milijardi dinara ili 18,3 odsto ukupnih depozita, pokazatelj likvidnosti bi iznosio 1,5.

S druge strane, povlačenje 1.802,5 milijardi dinara ili 33,4 odsgto ukupnih depozita, spustilo bi ovaj pokazatelj na regulatorni minimum od jedan.

Vremenski okvir u kome se analizira dejstvo jakog šoka definiše period opstanka banke, koji se može podeliti u dve faze. Prva faza je kratka faza intenzivnog stresa, koja traje nekoliko dana. U okviru nje analizira se sposobnost banke da pokrije nagle odlive likvidnosti u uslovima u kojima su mogućnosti za pribavljanje novih likvidnih sredstava i promenu poslovnog modela krajnje ograničene.

Druga faza obuhvata duži period, praćen slabijim, ali perzistentnijim šokovima koji traju duže od mesec dana.

Cilj ovog dela testova likvidnosti jeste utvrđivanje maksimalnog perioda likvidnosti bankarskog sektora u slučaju velikog dnevnog povlačenja depozita, odnosno u fazi kratkotrajnog i jakog likvidnosnog šoka.

Prema rezultatima stres-testova likvidnosti, sa stanjem na dan 31. decembra 2025. godine bankarski sektor u celini mogao bi da izdrži 11 radnih dana kontinuiranog dnevnog povlačenja depozita prema umerenom scenariju, odnosno šest radnih dana prema najgorem scenariju.

U izveštaju se ističe da je ova vrsta analize usmerena na utvrđivanje verovatnoće kretanja pokazatelja likvidnosti bankarskog sektora pri pretpostavljenim negativnim uticajima, odnosno različitim slučajno odabranim vrednostima povlačenja depozita.

Na osnovu desetina hiljada različitih scenarija, koji podrazumevaju statističko uzorkovanje pretpostavki povlačenja depozita po sektorima do vrednosti iz najgoreg scenarija dobijaju se vrednosti pokazatelja likvidnosti.

U ovom slučaju, analiza je pokazala da se sa 90 odsto sigurnosti može tvrditi da vrednost pokazatelja likvidnosti pri različitim kombinacijama pretpostavki povlačenja depozita neće pasti ispod 1,57.

Takođe, verovatnoća da vrednost ovog pokazatelja neće pasti ispod 1,46 iznosi 99 odsto, navodi se u Godišnjem izveštaju o stabilnosti finansijskog sistema NBS.